Trzy tygodnie debaty, trzy miesiące wątpliwości. O co w związku z budową muru na granicy polsko-białoruskiej pytali posłowie?

Negatywny wpływ na przyrodę, tryb wyboru wykonawców, źródła finansowania. Poselskie pytania i spóźnione odpowiedzi.

Kończy się trwająca od 25 stycznia budowa zapory na granicy polsko-białoruskiej. Warty ponad 1,5 mld zł mur powstaje na mocy przyjętej w przyspieszonym trybie ustawy o zabezpieczeniu granicy państwowej. Parlamentarzyści biorący udział w procesie legislacyjnym mieli trzy tygodnie na zgłaszanie poprawek, dyskusję i głosowania. Tyle trwała praca nad ustawą od momentu wpłynięcia projektu do Sejmu do podpisu prezydenta. 

Ze względu na uzasadnienie budowy (inwestycja służąca ochronie granicy państwowej i wspomagająca przeciwdziałanie nielegalnej migracji1), tryb pracy (odrzucenie wszystkich poprawek zmierzających do zapewnienia przejrzystości procedur przy budowie zapory), wysokość kosztów przewidzianych na pokrycie inwestycji oraz brak dostępu dziennikarzy do terenu, na którym powstaje mur (do 30 czerwca obowiązywał czasowy zakaz przebywania na obszarze strefy nadgranicznej2, następnie dostęp do terenu ograniczony będzie zakazem przebywania na obszarze 200 metrów od linii granicy polsko-białoruskiej wydanym przez wojewodę3) ustawa wzbudziła wątpliwości. Posłowie ujęli je w formie interpelacji – pisemnych zapytań do ministrów i premiera. Na odpowiedź powinni czekać nie dłużej niż 21 dni od daty otrzymania interpelacji przez adresata. Pytane ministerstwa nie zawsze dotrzymywały tego terminu.

Środowisko, kontrahenci, prawa humanitarne

Posłowie i posłanki złożyli 10 interpelacji dotyczących budowy zapory na granicy polsko-białoruskiej. Pytają w nich o wpływ zapory na środowisko (KO, Lewica oraz Polska2050)4, metodę wyboru firm budujących zaporę (Lewica i KO)5 oraz możliwość uzyskania dotacji na budowę ze środków z Unii Europejskiej (PiS i PSL)6 . Dodatkowo, cztery interpelacje wspominają zaporę w kontekście kryzysu humanitarnego na granicy polsko-białoruskiej (KO, Lewica, Polska2050)7 oraz związanym z jej budową zakazie przebywania osób postronnych w strefie przygranicznej, który uniemożliwia tamtejszym mieszkańcom przyjmowanie uchodźców z Ukrainy (Lewica)8, nie dotyczą jednak bezpośrednio kwestii związanych z budową zapory. 

W poselskich interpelacjach przeważa troska o środowisko. Ustawa „o budowie zabezpieczenia granicy państwowej” wyłącza stosowanie prawa ochrony środowiska (art. 6 ust. 1 ustawy), a co za tym idzie, wymóg przeprowadzenia oceny oddziaływania projektu na środowisko. Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko nie musi być przeprowadzona w wypadku projektu przygotowywanego wyłącznie dla celów obrony narodowej – jednak z wyłączeniem „projektu, którego realizacja może spowodować znaczące oddziaływanie na obszar Natura 2000” 9. Tymczasem zapora na granicy polsko-białoruskiej przebiega przez co najmniej 3 obszary Natura 2000: Puszczę Białowieską, Ostoję Augustowską oraz Ostoję Knyszyńską. Chociaż krajowe prawo ochrony środowiska zostało zawieszone specustawą, obszary Natura 2000 chronione są prawem unijnym, w szczególności tzw. dyrektywą siedliskową (92/43/EWG), która także wymaga przeprowadzenia oceny skutków przedsięwzięcia z perspektywy ochrony środowiska (art. 6. ust. 3). Wpływu budowy zapory na środowisko dotyczy sześć interpelacji poselskich, z których dwie złożone zostały przez posłów Lewicy, a cztery przez posłów Koalicji Obywatelskiej (w jednym przypadku dołączyła do nich posłanka Polska 2050, Hanna Gill-Piątek). Największe obawy budzą wśród posłów i posłanek potencjalne zniszczenia, jakie budowa zapory przecinającej Puszczę Białowieską przyniesie tamtejszym ekosystemom poprzez naruszenie siedlisk i szlaków migracyjnych zwierząt, wycinanie drzew w pasie przygranicznym czy wprowadzenia przy okazji robót budowlanych inwazyjnych gatunków roślin do serca Puszczy. W interpelacjach podnoszona jest także możliwość wykreślenia Puszczy Białowieskiej z listy Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Wiceminister klimatu i środowiska, Małgorzata Golińska, odpowiedziała na interpelacje posłów uspokajająco, podkreślając nadrzędny cel, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa narodowego. Resort zapewnia, że kwestie środowiskowe są brane pod uwagę: zapora ma być wyposażona w 20 przejść dla dużych zwierząt, takich jak żubry czy łosie i ponad 70 tysięcy przejść dla zwierząt małych. Ponadto nadgraniczne cieki wodne nie zostaną zagrodzona stalową zaporą, co ma pomóc zapewnić drożność szlaków migracyjnych zwierząt. Po odpowiedź na pytanie, czy takie przejścia nie będą stanowiły słabej części zapory, ministerstwo klimatu odsyła posłów do ministerstwa spraw wewnętrznych i administracji.

Pomimo zarzutów o nieprzeprowadzenie odpowiedniej oceny wpływu przedsięwzięcia na środowisko, ministerstwo klimatu powołuje się na analizę przyrodniczą zleconą przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska na wniosek pełnomocnika do spraw budowy zabezpieczenia granicy państwowej, Marka Chodkiewicza. Analiza ta powstawała pod presją czasu, już w trakcie budowy zapory, o czym mówił GDOŚ Andrzej Szweda Lewandowski na posiedzeniu sejmowej komisji ochrony środowiska, zasobów naturalnych i leśnictwa 24 lutego10. W odpowiedzi na zadawane przez posłów pytania Ministerstwo Klimatu sięga więc po tę analizę, która miała wykazać, że „rekomendacje służb środowiskowych w powiązaniu z nadzorem przyrodniczym i odpowiednio rozplanowaną logistyką działań zapewnią brak znaczącego negatywnego wpływu przedsięwzięcia na środowisko przyrodnicze – w tym na obszary Natura 2000” 11. Uszczerbek dla siedlisk zwierząt ma wynieść setne części procenta, a ryzyko płoszenia chronionych w obszarze Natura 2000 ptaków nie ma mieć wpływu na ich sukces lęgowy. W odniesieniu do pytań o możliwość wykreślenia Puszczy Białowieskiej z listy Światowego Dziedzictwa UNESCO, Ministerstwo powołuje się na informacje o tzw. sistemie – zaporze istniejącej w części puszczy po stronie białoruskiej, która nie pozwala na migracje zwierząt, a mimo to białoruska część Puszczy Białowieskiej została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 

W drugiej kolejności posłowie pytają o finansowanie i sposób wyboru wykonawców zapory. W tej sprawie składano interpelacje czterokrotnie. Grupa posłów pod przewodnictwem Macieja Kopca (Lewica) wystosowała do ministrów obrony narodowej oraz praw wewnętrznych i administracji zapytania: „Jakie przedsiębiorstwa zostały wybrane do wybudowania zapory na granicy z Białorusią? Ile będzie kosztowała budowa zapory na granicy polsko-białoruskiej? Kto zaprojektował zaporę? Ile kosztował projekt ww. zapory? Na podstawie jakich referencji został wybrany wykonawca/wykonawcy? Jakie warunki musiał spełnić wykonawca, aby otrzymać zlecenie?”. W interpelacji przypomnieli słowa wicepremiera do spraw bezpieczeństwa Jarosława Kaczyńskiego (PiS), który już 7 października, a zatem zanim jeszcze specustawa o murze trafiła do Sejmu, mówił: „Podjęto decyzję o budowie bardzo poważnej zapory. (…) Jest jeszcze przed ostateczną decyzją co do tego, jakie przedsiębiorstwa będą to budowały, ale te przedsiębiorstwa już są w zasadzie wybrane i model został już sporządzony.” 12 Podobnie jak w przypadku interpelacji dotyczących środowiska, pytania posłów związane są z zawieszeniem przez specustawę obowiązujących praw, w tym wypadku prawa budowlanego i prawa o inwestycjach publicznych. Za pomocą interpelacji posłowie starają się uzyskać dostęp do informacji, które w innych okolicznościach byłyby publicznie dostępne – ocena wpływu na środowisko zostałaby przeprowadzona i upubliczniona, przetarg na wybór wykonawcy zapory byłby jawny. Powyższe pytania grupa posłów skierowała do dwóch ministerstw: spraw wewnętrznych i administracji oraz obrony narodowej. Na zapytanie posłów odpowiada MSWiA – MON poinformował jedynie, że „na obecnym etapie procedowania budowy zapory stałej na granicy polsko-białoruskiej resort obrony narodowej nie realizuje zadań w zakresie przygotowania przedmiotowej inwestycji”. Maciej Wąsik, wiceminister  spraw wewnętrznych i administracji, przekonuje w odpowiedzi, że transparentność leży ministerstwu na sercu – dlatego opublikowane zostały umowy związane z budową zapory13. Wybór wykonawców opisuje następująco: „Wykonawców robót budowlanych bariery fizycznej wybrano w drodze negocjacji i złożonych ofert. Zaproszono 8 firm, przy doborze których kierowano się ich doświadczeniem przy realizacji zadań z obszaru budownictwa liniowego oraz potencjałem wykonawczym. Zastosowano następujące kryteria: cena 85% i termin realizacji 15%. Z uwagi na fakt, że wszystkie złożone oferty zawierały deklarację o 150 dniowym terminie realizacji, spośród złożonych ofert wybrano 2 firmy, które zaproponowały najniższe ceny ofertowe.”

Grzegorz Schetyna (KO) zwraca w złożonej przez siebie interpelacji uwagę na powiązania między władzami firm wybranych do budowy zapory a lokalnymi strukturami Prawa i Sprawiedliwości: „Wskazano między innymi na dostawcę stalowych paneli jako części składowych zapory, czyli konsorcjum złożonego z Mostostalu Siedlce i Grupy Kapitałowej Węglokoks SA. Prezes pierwszej z wymienionych spółek jest jednocześnie szefem lokalnych struktur Prawa i Sprawiedliwości w Siedlcach”. Na swoją interpelację Schetyna otrzymał odpowiedź dokładnie takiej samej treści, co posłowie pytający o sposób wyboru wykonawców. Posłowie interpelowali także w kwestii finansowania budowy zapory. Jarosław Zieliński (PiS) zapytał prezesa rady ministrów, czy bierze pod uwagę zwrócenie się do Białorusi o reparacje lub do Unii Europejskiej o refundację kosztów, które związane są z ochroną zewnętrznej granicy Unii. Podobnie Paweł Bejda z PSL pytał, czy rząd zamierza wystąpić do Unii o dodatkowe środki w związku z budową . W odpowiedzi MSWiA wskazało, że Komisja Europejska udostępniła pomoc w wysokości 200 mln euro dla Polski, Litwy i Łotwy na cele związane z ochroną granicy. Jeżeli chodzi o Białoruś, na wniosek Polski Rada Unii Europejskiej przyjęła pakiet sankcji, który objął 17 osób i 11 podmiotów.  W kontekście poselskich interpelacji dotyczących budowy zapory na granicy polsko-białoruskiej, należy nadmienić o jeszcze jednej rzeczy. Zgodnie z regulaminem Sejmu (Art. 193, ust. 1) „odpowiedź na interpelację jest udzielana w formie pisemnej nie później niż w terminie 21 dni od dnia otrzymania interpelacji.” O ile ministerstwo klimatu w większości przypadków odpowiadało w terminie lub informowało o przedłużeniu terminu odpowiedzi, o tyle MSWiA i MON miały z terminową odpowiedzią problem. Najdłużej na odpowiedź czekał Maciej Kopiec i grupa posłów, która wraz z nim złożyła interpelację dotyczącą wyboru wykonawców do budowy zapory. Interpelacja ta została wysłana do odpowiednich ministerstw 25 października 2021 roku. Odpowiedź z Ministerstwa Obrony Narodowej spłynęła 9 grudnia 2021 roku, a odpowiedź z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji – dopiero 31 marca 2022 roku, po ponad pięciu miesiącach. 

 

W poniższej tabeli zaznaczone są (pogrubione) odpowiedzi udzielone po regulaminowym terminie 21 dni (licząc 25 dni od daty wysłania, zakładając kilka dni między wysyłką interpelacji a ich otrzymaniem przez dany resort).

Autorzy interpelacjiNumer i przedmiot interpelacjiData wysłaniaData odpowiedziMinisterstwo udzielające odpowiedzi

Bogusław Sonik

 

Interpelacja nr 27895, w sprawie szlaków wędrownych zwierząt03.11.202116.11.2021Ministerstwo Klimatu i Środowiska
Ewa Kołodziej, Mirosława NykielInterpelacja nr 27931, w sprawie możliwości wykreślenia Puszczy Białowieskiej z listy światowego dziedzictwa UNESCO04.11.202126.11.2021

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

 

Zofia Czernow, Katarzyna Maria Piekarska, Witold ZembaczyńskiInterpelacja nr 29157, w sprawie zagrożeń ekosystemu strefy przygranicznej objętej stanem wyjątkowym15.12.202105.01.2022

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

 

Monika Falej, Maciej Kopiec, Paweł Krutul, Anita Kucharska-Dziedzic, Robert Obaz, Marek RutkaInterpelacja nr 31202, w sprawie budowy muru granicznego na terenie Puszczy Białowieskiej10.02.2022

03.03.2022:

przedłużenie terminu odpowiedzi, 23.03.2022: odpowiedź

 

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

 

Hanna Gill-Piątek, Cezary Grabarczyk, Riad Haidar, Joanna Jaśkowiak, Ewa Kołodziej, Adam Szłapka, Monika Wielichowska, Anna WojciechowskaInterpelacja nr 31454, w sprawie negatywnego wpływu na środowisko, jaki stanowi budowa muru na granicy polsko-białoruskiej16.02.2022

03.03.2022:

przedłużenie terminu odpowiedzi, 23.03.2022: odpowiedź

 

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

 

Daria Gosek-Popiołek, Anita SowińskaInterpelacja nr 31505, w sprawie budowy na granicy polsko-białoruskiej 186-kilometrowej zapory18.02.2022

23.02.2022: przedłużenie terminu odpowiedzi, 30.03.2022: odpowiedź

 

Ministerstwo Klimatu i Środowiska

 

Rafał Adamczyk, Maciej Kopiec, Paweł Krutul, Robert Obaz, Wiesław Szczepański, Jan SzopińskiInterpelacja nr 27600, w sprawie zapory na polsko-białoruskiej granicy25.10.202109.12.2021Ministerstwo Obrony Narodowej
31.03.2021Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
Paweł BejdaInterpelacja nr 28216, w sprawie sytuacji na granicy z Białorusią16.11.202109. 12. 2021Ministerstwo Obrony Narodowej
20.01.2022Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
Grzegorz SchetynaInterpelacja nr 29756, w sprawie budowy muru na granicy polsko-białoruskiej03.01.202231.03.2022Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
Jarosław ZielińskiInterpelacja nr 30721, w sprawie potrzeby inwentaryzowania kosztów ponoszonych przez Polskę przy ochronie granicy polsko-białoruskiej oraz możliwości wystąpienia do Republiki Białoruś o reparacje bądź do Unii Europejskiej o częściową rekompensatę tych kosztów27.01.202225.02.2022Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

 

 

1 uzasadnienie projektu ustawy

https://orka.sejm.gov.pl/Druki9ka.nsf/0/87A320926EF10C1DC125876C006DCA9E/%24File/1657.pdf

2 https://www.gov.pl/web/uw-podlaski/czasowy-zakaz-przebywania-w-strefie-nadgranicznej-przedluzony

3 https://www.gov.pl/web/uw-podlaski/wojewoda-wprowadzil-zakaz-przebywania-na-obszarze-200-m-od-linii-granicy-panstwowej.

4 interpelacje nr 27895, 27931, 29157, złożone przez posłów KO, interpelacje nr 31202 i 31505, złożone przez posłów Lewicy, oraz interpelacja nr 31454, złożona wspólnie przez posłów KO i posłankę Polska 2050

5 interpelacja nr 27600, złożona przez posłów Lewicy, oraz interpelacja nr 29756, złożona przez posła KO

6 interpelacja nr 30721, złożona przez posła PiS, i interpelacja nr 28216, złożona przez posła PSL

7 interpelacje nr 28018 i 32238, złożone przez posłów Lewicy, oraz interpelacja 32403, złożona wspólnie przez posłów KO, Lewicy i Polska 2050

8 interpelacja nr 32195

9 art. 47a Ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko

10 „Wiadomo, że to jest robione wszystko w trakcie, ponieważ nie mamy czasu” 

https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/biuletyn.xsp?documentId=8D97FA6D5D02E447C12588050032183E.

11 https://orka2.sejm.gov.pl/INT9.nsf/klucz/ATTCCTJFF/%24FILE/i31454-o1.pdf.

12 https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=C85HFG&view=S.

13 https://www.gov.pl/web/mswia/straz-graniczna-podpisala-umowy-dotyczace-budowy-zapory-na-granicy-polsko-bialoruskiej